Myn pake Ysbrand Tjepkema

Pake Ysbrand het ’n boek skreven over syn tiid as jongkirl út ‘e Westhoek en over syn emigrasy naar Amerika. Met ‘e “Statendam” foeren se fan Rotterdam na New York. Na ’n half jaar wou myn pake al weer werom na St.-Jabik. ’t Fiel ‘m allegaar och soa ôf. ’t Duurde dan nag 6 jaar foordat-y syn weromrais bijnander ferdiende. Dêrna skriift-y nag over syn feerdere werksemheden in en om St.-Jabik.

“Ik bin geboren op ‘e Ouwe-Dyk ônder St.-Jabik in ’t jaar 1882. Ik had drie broers en drie susters der’t ik de middelste fan waar. Hait waar fisser. Rúm hadden wij ’t niet en ik most al froeg an ’t werk. Op negen- en tienjarige leeftyd most ik foor skoaltyd al met ôns hait fis hale, ‘t waar soa’n drie kertier lopen. Ik most dan al om fijf uur offens met ‘m de dyk út. An ‘e seedyk, der’t-y fiste, bon-y mij de sak met fis op ‘e rûg. Ik most se thús inpakke en an ‘e frachtrijer metgeve die’t se na Luwt brocht. At ik der met fort gong, dan spartelden die aarme beesten nag alderhaislikst in ‘e sak. Ik had d’r ’n hekel an, maar hait saai: “Se frete dij niet op.” At d’r bij de boer, der’t ik lâns most, ’n wagen ston, kon ik even ruste, want ik kon de sak d’r niet ôfkrije. Der had hait wel foor sorgd.

Ik most met 11 jaar fan skoal ôf om wat te ferdienen. In ‘e seumer mosten myn broer en ik tegaar skakel fisse (1) . Dat gebeurde in ‘e binnenwaters. Ok werkte ik as 12-jarige al bij myn omme in ‘e rokerij.

Myn broer waar nag maar 13 jaar doet-y al ’n fisakte in ‘e bús had. Hij waar der nagal wiis met. ’t Waar dan ok gyn wonder dat ’n skipper die’t foorbij foer saai: “Jonges, weet jim hait wel dat jim met dat net in ‘e faart binne?” Myn broer waar niet soa mak en saai dat-y der niks met te maken had. In ’t begin fonnen wij ’t wel mooi werk en wij ferdienden d’r ok wel wat met. D’r waren ok dagen bij dat ’t niet wou en dan waren wy ’t sâd.

In ‘e naseumer, doe’t ’t fissen minder worde, bestelde hait mij bij ’n gernier. Ik most ploegdrive. Offens fier uur peerden ophale en avens na ses uur weer in ’t lând bringe foor fl. 2,50 in ‘e week. Mim waar d’r wiis met, want de winter waar altyd te lang. Hait ferdiende dan niks. D’r mosten weer netten braaid worre wat ok weer sinten kostte.

Hait waar ’n harde werker en onfermoeiber. Hij gong ’n inkele keer, at d’r âns gyn gelegenhaid waar, met ‘e kroiwagen fol fis na Luwt. Hij gong dan offens om twee uur op rais en waar dan negen uur weer thús, soadat-y om tien uur weer op syn werk waar.

De winter derna wou ik niet meer na skoal, dus satten wij de hele winter in ‘e huus netten te braaien, want de saak most gaandeweg útbraid worre. ’t Andere jaar fisten myn broer en ik nag tegaar, maar derna elk in ’n boat.

Op 13-jarige leeftyd most ik met twee honnen de karre met fis na Luwt bringe. Meestal twee keer in ‘e week trok ik d’r op út. Offens betiid gong ik op stap, want ik most ‘e hinerais meest metlope en soms nag mettrekke. De diken waren niet soa mooi, fooral in ’n droge tiid, want dan laaien d’r feul losse stenen. At ik myn fis kwyt waar, gong ik gau weer op na hús.”

Pake waar 15 doe’t syn suster naar Amerika emigreerde. Se kwam der bij ’n omme en tante fan syn mim te weunen. Die omme had de Nederlânse Staat oplicht. Hij had tekend foor de Oast en waar d’r met ‘t handgeld (2) fandeur gaan. Pake syn suster sou der eerst hine en de femily sou dan folge na de Oast.

Met ’t fissen worde ’t gaandeweg minder. De ferdiensten gongen hyltyd feerder achterút en se besloaten, krekt as meer mînsen in die tiid, met ‘e hele húshouwing naar Amerika te gaan.

Pake’s oudste suster waar doe al troud en had ok ’n kyndsy. Met elf femilyleden souwen se de overtocht wage. Om een en ander foornander te krijen, duurde ‘t nag ’n heel hut foordat sij fertrekke konnen.

Pake fertelt dat syn hait de hirringfisserij an syn broer ferkocht. De overige saken worden in Sneek ferkocht. Pake saai dat se nagal ’n groate fisserij hadden, ônder ândere ’n groate aak der’t-y met syn broer in gong te dichtfissen (3) en die’t ’n plakky op Mooie Paal had. Feerder hadden se nag drie boaten, ’n paar hondert aalfúkken, skakels, dichtsettings en nag feul meer.

Se brochten sels de hele saak na Sneek. ’t Brocht lykwel niet feul op. D’r kwam te feul in een keer op ‘e met. Avens gongen se met ‘e train werom na Luwt en út Luwt weg lopende weer na St.-Jabik.

’t Worde ’n hele drokte. Kisten mosten inpakt worre en wat niet met kon, most ferkocht worre. Op ’t lêste momint kwammen se d’r achter dat pake as enigste nag gyn overjas had. Dat kwam ok nag foornander en ’t waar ok syn eerste. Pake waar doe 16 jaar.

In ‘e hêst fan 1898 gong ’t an. Se reden met ’n groate foermanswagen na Luwt. Fan Luwt gongen se met ‘e train na Rotterdam. Bep had nag nooit in ’n train sitten. Se fonnen de rais na Rotterdam wel fijn. Doe slape in ’n hotel en de ândere dâg inskepe. Moterskip “De Statendam” sou hur over de oseaan bringe. Pake: We foelden ôns gelukkig. Wij waren metnander as femily en wij hadden útsicht op ‘n nije, betere wereld. In Nederland hadden wij fooral de lêste tiid teugen ‘e donkere kant ansien en mosten eerst de onderfining krije dat Amerika nag feul meer donkere kanten had.

In syn boek beskryft pake syn ankomst in Amerika, hur húsfesting flakbij ’t plakky Vesper. Hij skryft over de groate útgestrekthyd en over ’n stik lând wat se kochten dat fol met stenen en boomstammen laai. Fandêr dat ’t ok niet soa duur waar. Hij het ferhalen over de stringe winters met feul snee werbij ’t wel feertig graden froor. Hij ferhaalt over de dooi, wanneer d’r gyn ferfoer mooglik waar. Hij fertelt over de hite seumers, over de muskiten en de tiken út ’t bos.

Pake het ‘t over de aarmoed, ’t útsichtloaze, wanneer’t d’r bejtiden gyn postsegel fan 5 sint betaald worre kon om ’n brief na St.-Jabik toe te sturen. Hij sait dat-y aigenlik na ’n half jaar al weer werom naar ’t Bildt wou. Pake deen d’r ses jaar over om ’t geld foor syn weromrais bijnander te skarrelen. Hij fertelt over alle baantsys die’t-y annommen het. Ok skryft-y over ândere mînsen út Nederland werfan ’t pioniersleven een fan groate sorgen, ellinde en bittere eensemens waar.

In 1905 gong-y met ‘e train deur ’t Bildt werom op na huus. Hij herkinde al gau de ferskaidne dorpen en boereplaatsen. Bij St.-Jabik stapte-y út en sâg ferheerd om ‘m hine. Al gau ontdekte-y wer’t-y del most om ’t dorp te beraiken. Hij kwam eerst terecht bij femily Y. Zijlstra, femily fan syn oudste sus. At-y útaindlik weer werom is, skryft-y dan ok: “Wer’t ik soa lang naar útsien hew, is aindlik in ferfulling gaan. Ik bin werklik blij dat ik weer thús bin, hoewel ik al myn naaste femily meskien nooit weer werom sien sil.” De dagen derop gong-y op bezite bij ommes en tantes en trof-y ferskaidne ouwe kunde. ’t Waar werklik fijn al die ouwe gesichten werom te sien. Hij gong ok even na see der’t-y eertiids soafeul weest waar.

Pake skryft: “Alles waar nag frij ’t selde en ik foelde mij hier gau weer thús. ’n Paar dingen waren mij al wat freemd, maar der waar ik gau an wonnen. Ik gong op ’n aven na kunde om wat te praten. Sij waren kinlik wat laat en ik kreeg al gau in ‘e gaten dat se nag ete mosten. Dat durden se seker niet te doen doe’t ik d’r bij sat. Ik waar d’r niet soa lang en gong weer op hús an. Dat fernúvverde mij. Myn kostfrou saai dat se ’t eten niet op tafel sette, omdat ik dan fortgaan sou. ’t Teugenoverstelde waar waar. In Amerika at men at ’t tiid is. De bezite at met of wachtte soalang even.”

Pake waar ’n handige man en fon al gau weer werk. Derover sait-y: “Ik kon fan alles wel wat en wat ik niet kon, leerde ik wel.” Pake fiel fan ‘e ene baan in de ândere. Hij werkte bij ’n omme as irpelhandler, bij neven in ‘n slachterij en in ’n bokkingrokerij. Ok werkte hij bij ’n bakker, waar-y besteller bij ’t spoor, opperman en timmerknecht in ‘e bou.

In 1907 gong-y na Stavoren en der werkte hij in de ‘Coöperatieve Haringrokerij’ (4) , die ston an ’t eand fan de haven. Soa nou en dan gong-y na hús op ‘e fyts of met de train. De eerste tien weken rookten se hirring en derna souten se ansjofis. De ansjofis worde in fatsys ferpakt met feul sout. Foor ’t dichtmaken fan de fatten most ‘n ‘kúpper’ komme. Maar myn pake waar och soa handig en al gau kon de ‘kúpper’ thúsblive.

Doe’t dat werk deen waar, gong pake weer op naar ’t Bildt. Hij had trouplannen en socht werk dat meer oplevere sou. In 1908 troude-y met myn bep en se huurden ’n hússy an ‘e Ouwe-Dyk foor Fl. 40,- in ‘t jaar. ’n Paar jaar later worde myn mim geboren.

Pake worde kommissykoopman in irpels. Ok holp-y bij ’t oogsten fan ’t graan. Feul boeren skaften ’n selsbiner an en omdat pake der in Amerika met werkt had, kon-y syn kinnis hier ok mooi brúkke. Hij sait derover in ’t jaar 1911: “Ik had wel faak selsbiners sien, maar d’r nag nooit sels met werkt. Ik nam ’t werk an om hur te helpen en ’t gong na tefredenhyd. ’t Waar gyn maklike taak met al die diepe feuren in ’t lând, maar dochs had ik wel eer fan myn werk. ’t Waar och soa droog en de granen rypten soa hard dat ’t d’r gau ôfhaald worre most. Wat de dâg teforen sneden waar, worde de ândere dâg in ‘e skuur brocht, soa ryp en droog waar alles. ’t Waar soa droog dat ik met myn fyts fanôf de hôven deur de faart na St.-Jabik fytse kon. Se behandelden mij best en doe’t alles ôflopen waar, kreeg ik ’n goeie beloaning.”

In 1912 kwammen pake syn hait en mim weer werom om hier hur lêste jaren deur te bringen. Sij hadden wel eerder werom willen, maar hadden gyn kâns om de boereplaats te ferkopen. Se lieten ’n huus bouwe op ’t oasteand fan ’t dorp en weunden eerst bij pake en bep in.

Met de irpelhandel gong ’t hyltyd beter. Pake ferdiende goed en kon ’n huus bouwe in St.-Jabik, op ’t Oasteand. Hij werkte foor fa. Gebr. Miedema fier weken as kontroleur in Dútsland. De irpels die’t in boaten naar Ingeland ferfoerd worden, worden deur pake kontroleerd. Doe’t hij thúskwam herkinde syn dochter him niet meer en wou niks meer fan him wete. Dat worde gelukkig gau weer âns. In de hêst fan 1912 worde d’r ’n seun geboren en beston ’t gesin út fier persoanen

Pake kreeg ’t hyltyd drokker en liet in 1913 ’n huus naast pake syn hait en mim bouwe. Achterôf bekeken waar dat wat te dichtbij en weunden se der niet fijn.

In 1914 brak de oorlog út en dat stuurde alles in ‘e war. Handel waar d’r súvver niet meer, ok omdat de regering hur d’r met bemoeide. D’r kwam lykwel al weer wat âns foor in ’t plak, fooral ’t drogen fan groenten. In ’t súdden fan ’t lând gebeurde dat al meer. Deuze groenten gongen na Dútsland en dat spaarde soadoende ’n heel soad fracht út. In 1917 wou ’n ondernimmende boer P.D. Bierma ok op ’t Bildt groenten droge. Hier waren och soa feul rapen. De ouwe iesten die d’r nag waren (der’t se froeger súkkeraai op droogden), waren wel geskikt. Boer Bierma froeg pake syn licht op te steken in ’t súdden fan ’t lând. Pake gong naar ‘t febryk Princenhage (5), maar kreeg gyn toegang. Doe nam-y kontakt op met kunde fan syn omme. De seun fan die irpelklant werkte op ‘t febryk en hij het pake ’n soad fertelt over ’t drogen fan groenten.

Met die kinnis gong-y werom naar ’t Bildt. Boer Bierma froeg ‘m op bezite te gaan bij ’n sekere Vlessing út Luwt om de saken der deur te praten. Pake gong de ândere dâg bij ‘m lâns en derna gong de samenwerking an. Hij kreeg foor syn werk fan de firma Vlessing-Bierma ’n nije stoomfyts.

Pake kreeg ’t drok en huurde met help fan Vlessing elf drogerijen in de omgeving. Die stonnen in Minnertsga, Belkum, Ouwe-Syl, Akkerwoude (6) , in Kloostertille en drie in Blija. Later werkte hij bij firma Vlessing & Co.

Pake fertelt: “D’r mosten snijmesines komme om de rapen in repys te snijen, moters, ark, kooks ensoafeerder. Ik had ’t d’r drok met. Op elk plak kwam ’n timmerman en ’n smid an’t werk. An geld gyn gebrek. De hoofdsaak waar om soa gau as mooglik klaar te wezen. Doe’t alles draaide, most ik alle saterdegs fl. 1.000,- loan útkere. Ik kocht de rapen en brandstof en leverde ’t droge goed ôf bij Vlessing (7) . We leverden soa’n 7 à 800 kilo droogde groente in ‘e week. Bierma fertelde mij wat de priis waar, ik skreef de reken út en ontfong ’t geld foor de sjek. ’t Draaide in myn hood fan al dat geld. D’r worde grof geld ferdiend. Deed ik eerst alles op ‘e moterfyts, wat later kreeg ik myn eerste auto. ’t Waar ’n keer min weer doe’t ik bij Vlessing kwam en hij had ’t doe over ‘n auto. Ik docht dat ’t niks worre sou, maar ‘n paar dagen later ston d’r ‘n auto klaar bij Huizinga in Luwt. Met de sjeffeur fan Huizinga reed ik hine en werom na Swarte Wegseand en doe had ik myn rijbewiis. Ik kwam sonder ongemakken thús. Se keken núvver op in ’t dorp, want alleen dokter Wassenaar had ’n auto.”

De drogerijen kwammen as pôdestoelen út ‘e grônd. In Froubuurt en St.-Anne worden ok flinke drogerijen boud. De firma Vlessing & Co waar beraid weest deuze te bouwen. De groenten worden droogd op ‘e ouwe súkkeraai-iesten (8) . Worden se in ’t eerstan nag skoan maakt in sloaten en faarten, doe’t ’t gemaak groater worde, gong dat niet meer. Dochs waar ’t te duur om bij alle drogerijen ‘Norton putten’ (9) te plaatsen. Der waren se te klain foor. ‘t Werk houde op foor pake. Hij had genog ferdiend en se hadden ‘m rejaal behandeld.

In 1918 waar fa. Vlessing & Co begonnen met de bou fan groate febriken foor ’t drogen fan feenirpels, dut waar op reken fan de regering. Dat waar in oorlogstiid gyn eenfoudige taak en de tiid waar kort. Deuze febriken mosten in de hêst draaie. Pake worde froegen bij fa. Vlessing & Co in dienst te treden as toesichthouwer in Veendam op de irpels die’t anfoerd worden. Dut gong an. Nageraden kwam pake met syn gesin in Veendam te weunen. ’t Waar nag hyltyd oorlog en de Spaanse gryp begon ônder ’t personeel om hur hine te gripen. Alle offens misten d’r meer as twintig erbaaiers en in Ouwe Pekela sturven hele húshouwings út. De sykte heerste over de hele wereld en aiste meer slachtoffers as de oorlog. Pake syn húshouwing had goed te eten, maar de mînsen die’t d’r hard foor werke mosten, kregen ’t dreeg. De kines leden an onderfoeding en sâgen d’r min út.

In de hêst fan 1918 waar d’r revolússy in Dútsland. De kaiser fluchtte na Nederland. ’t Erbaaiersfolk kreeg ontslag, en febriken laaien stil. Deuze toestand duurde ant july 1919. Pake worde doe ok ontsloegen en docht d’r an om opnij kommissykoopman in irpels te worren.

Maar pake worde kontroleur in Luwt bij de K.I.Z. (keuringsinstitút foor saaigranen). Hij most goedkeurde poatirpels bij boeren nakike. At se goed en op maat waren, konnen se dichtmaakt en plombeerd (10) worre. D’r waren in ’t begin moeilikheden met de boeren die’t moeite hadden met ’t behalen fan de feraiste kwaliteit. At ’t rustig waar, most pake losse plaatsys make (om te meten) fan ouwe poeierbussen. Wat later maakte hij sels maatplaatsys fan sink om de seven bij boeren te meten. Dat kostte ’n soad tiid, want ‘t most heel súvver maakt worre.

Hij ferbeterde die maatmeter ’n antal keer totdat-y se fan alminium maakte. D’r mocht niet meer as 1/10 millimeter ferskil an ‘e maatmeter sitte. Alle kontroleurs en ok handlers froegen him om soa’n maat. Hij fon na feul werk ’n menier om dut foornander te krijen. Hoe houde pake gehaim. Pake syn maten binne over heel Nederland en in ’t búttenland ferspraid.

In ‘e seumer waar-y kontroleur op ’t lând in gemeente Menaldumadeel en op ‘t Bildt. ’t Werk braidde ‘m flink út en hij brúkte syn stoomfyts nag hyltyd. Weer later werkte hij foor de “Nederlandse Plantenziektekundige Dienst” (PD). Hij most doe ’n boekhouwer in dienst nimme en kreeg ’t soa drok dat-y weer ’n auto norig waar.

In 1922 kregen pake en bep nag ’n seun die’t tien jaar achteran kwam.

In 1933 gong de regering hur dermet te bemoeien en worden se kontroleurs foor de “Nederlandse Algemene Keuringsdienst” (NAK). Pake sat in ‘e geskikte hoek. Nergens worden d’r meer irpels ferboud as hier. Hij had betiden dartyn mânly an ’t werk om de sakken dicht te naaien.

Pake ferbeterde ok nag ’t stimpelen fan de kaarten die’t an de sakken mosten. Op deuze kaarten kwam de maat fan ‘e irpels en ok ’t nummer fan ‘e boer te staan. Hij maakte in overleg met syn sjef Dorst ’n stimpel die’t baide nummers in een keer op ‘e kaart sette. Dat befiel alle kontroleurs wel, ’t stimpelen gong nou twee keer soa hard.

In syn boeky skriift pake IJsbrand niks over syn túnboukassen foor ô.â. druven en syn hobbykas foor ’t kweken fan kaktussen. Dat is wel besonder en ik weet d’r ok wainig fan. Die kassen stonnen achter syn huus an ’t Oosteinde 46. Ut kadasterondersoek deur Bildts Aigene blykt dat se in 1925 boud binne en in 1958 ferkocht e/o sloopt (na fersturven fan bep Etje).

Ant soafeer in ’t kort de levensgeskidenis fan myn pake. Behalve ôns mim, kregen se nag twee jonges. In 1942 is myn pake na ’n werksem leven sturven.

Foetnoaten:

1. Skakel fisse: Wisselend fisse tussen soet en sout water. Men liep op baide kanten fan ‘e wâl en trok ’n sleepnet deur ’t water om soa fis te fangen.

2.Handgeld foor de Oast waar ’t foorskot of anmeldgeld dat mânly kregen wanneer sij hur anmeldden om na de Oast (Nederlands-Indië) te faren.

3.Dichtfisse: fisse op fis die’t in ’t soete of ‘t soute water blyft. Bijgelyks in soet water: karper, snoek en beers.

4.In 1904 worde in Stavoren een koöperative hirringrokerij (ok wel ‘de Hang’ noemd) opricht deur de lokale fissersferening

5.Princenhage waar ’n foormalig dorp ten westen fan Breda.

6.Op 1 januari 1971 worden Akkerwoude, Dantumawoude en Murmerwoude bijnanderfoegd tot Damwoude. Akkerwoude waar ‘t meest westlike dorp fan de drie.

7.Vlessing & Co. Waar ‘n industriëel mesine- en droogapparatebedriif dat hur spesjaliseerde in de bou en eksplatasy fan irpeldrogerijen en bijbehorende technology in Nederland

8.Iest: ‘n ouwe, gemeenskaplike akker bij ‘n dorp

9.Norton put: dut is ’n put fan stalen buizen met an ’t eand ’n perforeerd filter. Sij worre in ‘e grônd sloegen of dreven en met ’n pomp wort grôndwater omhoog sogen.

10.Plomberen: De mônd van de jute sak worde dichtbonnen en dêrover worde ’n loaden plombe anbrocht, die’t angâf dat de sak niet opend of anfuld waar.

Door Frootje de Weert-Keizer