Groate Kerk te St.-Jacobiparochie

BOU KERK

Foordat de Groate Kerk boud worde, ston der op ’t selde plak al ’n kerk. Al fan ’t begin fan de drooglêging fan ’t Bildt ôf waren d’r al kerken foor de drie Bildtdorpen. ’t Antal klachten over de boufallige toestand fan ’e kerk in St.-Jabik en de pastory waren al ’n tiidsy an de order. De kerk die’t foor de Groate Kerk ston, worde boud in 1692. In 1760 deed d’r him ’n kâns foor om de kerk of de pastory op te knappen. Baidegaar opknappe kon dus niet. De keus die’t maakt worre most, worde foorlaid an doomny Jacob Chevalier. Die maakte ’n keus foor ’t opknappen fan de pastory. ’t Duurde dus nag sestig jaar foordat de kerk weer op ’e aginda kwam te staan.

D’r worde doe besloaten dat d’r ondersoek deen worre most met as doelstelling ’t reäliseren fan ’n nije kerk. Op ’e rekendâg fan de stimgerechtigde Oud-Bildtse lândaigners, 13 maart 1841, worde dut bepraat en worde d’r ’n ondersoekskommissy benoemd. Deuze kommissy beston út de aigners Gerrit Willems Wassenaar, Dirk Annes Wassenaar en Wilke Joh. Roorda. Fan deuze kommissy fâlt nag te melden dat Gerrit Willems Wassenaar lid waar fan de Staten fan Frysland.

Meester Wopke de Jong wacht dat rapport niet ôf. Hij wist de ôfloop al. Hij getuugt d’r fan op ’n Nutsaven in St.-Jabik. Hij beskriift in drie sangen de desolate toestand fan ’t kerkgebou en in deselde asem besingt-y ’n nij kerkgebou. ’t Tunworige gebou is niet meer in staat om kou, regen en snee bútten te houwen. De preekstoel wort deur palen skoord en ’t orgel hangt maar wat in een fan de hoeken.

Hij beskriift dut as folgt:

Verbeeldt u een vervallen kerk,
In ’t kruis gebouwd, wier rake muren
Van laag, ellendig metselwerk
Een kerk, wier dak, in heuvelvormen
Hier rijst, daar daalt, verwricht
door storm,
Nauw zichtbaar boven andere daken
En wier wanstallig venstrental
Met deuren van een runderstal
’t Afzichtelijk geheel volmaken.

De anstelde kommissy fan ondersoek kon him bijstaan late deur deskundigen. Fan de kommissy worde ferwacht dat se met plannen komme souwen foor herstel of nijbou fan de kerk. Op de rekendâg fan 5 maart 1842 kwam de kommissy in hur rapport tot de konklúzzy dat ’t norig waar om ’n nije kerk te bouwen. Se laaien ’n bouplan en ’n begroating foor. D’r worde fan útgaan dat de toren fan de ouwe kerk behouwen blive sou. Auke Lourens van der Meij begroatte de kosten foor de nijbou op ’n bedrag fan F 18.308. De finansiering sou bestaan kinne út ’n 4% liening in andelen fan F 500 die’t dan deur ekstra omslagen weer ôflost worre kon.

De fergadering stimde in met de plannen, met 1284 stimmen foor en 60 teugen. D’r worde ’n kommissy fan toesicht benoemd bestaande út de folmachten Dirk Annes Wassenaar en Wilke Joh. Roorda, de twee foogden Beert Arjens Kuiken en Jan Arjens Osinga en de ingelannen Andries Stinstra, burgemeester fan Franeker en Jan Freerks Hoekstra te Harlingen as búttenaigners. De administrasy worde opdroegen an de gemeente-ontfanger Gerrit Willems Wassenaar en de skriver worde Sip Klazes de Bildt. Al deuze namen waren na de reälisasy fan de kerk te finen in ’n inmetselde gedinksteen in de Noorder-muur fan de nije kerk, met die fan de arsjitekt, de annimmer en de namen fan ’t gemeentebestuur. De gedinksteen is ferdwenen tidens de bou fan ’t Jabikshuus in 2004.

Op de folgende Rekendâg, op 4 febrewary 1843, kwam de boukommissy met de metdeling dat se ’t plan fisitere laten had deur de arsjitekt Thomas Romein te Luwt. Romein had ’n antal ferbeterings anbrocht in de bestaande tekening fan Van der Meij. Dernaast waar hij kommen met ’n heel nij aigen bedocht plan foor ’n kerk met toren. ’n Kerk op te bouwen in de neoklassisistise styl. De kommissy had op 24 jannewary ’n profesjonele anbesteding deen na baide plannen. Op ’t plan Romein waar de leegste inskriving ’n bedrag fan F 21.700 en op ’t plan Van der Meij (alleen de kerk) waar de leegste inskriving F 18.700, werbij nag de kosten fan de fertimmering fan de “ouwe” toren bij komme souwen. Beslist worde om te gaan foor de folledige inbring fan Romein.

Op de frijwillige liening waar al ’n bedrag fan F 21.500 inskreven. Met 661 teugen 291 stimmen worde ’t werk gund an H. Wouda te Drachten. Tot daagliks opsichter worde Hoite E. Bruinsma, oud-timmerman, ansteld. Drekt met de sloop fan de ouwe kerk begon men an de bou fan de nije kerk en ’t ferplaatsen fan deromhine lêgende graven. Op 13 april 1843 worde de eerste steen laid deur Arjen Jans Osinga, ’t twee-en-’n-half jarige seuntsy fan kommissylid Osinga. G.W. Wassenaar houde ’n toespraak. Op 19 febrewary 1843 wort in de leste offendienst ’t Avondmaal fierd en in de overdâgdienst hout ds. W. Mebius de leste preek in de ouwe kerk.

Op 4 febrewary 1844 kon de kerk in gebrúk nommen worre, al mosten d’r nag wel werksemheden ferset worre. In totaal het de bou ’n bedrag kost fan F 30.600. Dut inklusyf de ankoop fan ’n preekstoel, doopfierkant en banken. In ’n perioade fan tien jaar waar de hele bou fan de kerk ôfbetaald. De kerk waar sonder subsidy deur de landaigners bekostigd. ’t Stúkwerk kreeg ’n útstraling met ’n bêzje kleur wat in latere jaren anpast worde in ’t wit. In de loop fan de jaren seuventig fan de twintigste eeuw worde de kerklike gemeente hyltyd klainer as gefolg fan ontkerking. ’t Houwen fan diensten in de kerk worde hiermet ’n probleem. Alleen al de stookkosten fan de kerk waren niet meer op te bringen deur de kerklike gemeente. Anfanklik worden de diensten houwen in ’t lekaal achter de kerk. Ok hieran kwam in 1978 ’n eand en worde de gemeente bij de kerk in St.-Anne foegd.

ONDERHOUD TUSSEN DE JAREN 1844-1978

In de tussenlêgende jaren worde d’r gau ’s onderhoud pleegd, foornaamlik forfwerk. Noemd worre met name de jaren 1899 en april 1925. Na de ferfrissing in 1899 deur onder meer skilderen en stúkadoorswerk is d’r in 1925 ’n folledige anbesteding weest foor ’t ôfskrâben en opnij forven fan alle búttenhoutwerken. ’t Fergulden fan de wynfaan en wizerplaten, ’t skoanmaken en ’t ôfskrâben fan de búttenmuur fan de kerk en de toren en ’t sausen hierfan, ’t skoanmaken fan de lambrisering in ’t kerkgebou, ’t forven hiervan, dernaast ’t forven fan de nij te maken ôfrastering en fan ’t bestaan bliven fan de ouwe. Kortom ’n folledige opsomming fan de út te foeren werksemheden. De kosten bedroegen folgens offerte F 3789,25. ’t Werk worde gund an de laagste inskriver, de heer Saakstra út Zweins.

Overgang fan kerkfunksy naar Kultureel Sintrum

In 1978 waar de toestand fan de kerk soa min dat d’r wat gebeure most an ’t onderhoud. De búttenmuren waren beklad met de tekst FORF MIJ. ’t Lekken fan de een meter brede koperen dakgeut maakte fooral de muur an de westkant och soa fochtig. Op 30 augustus fan dat jaar worde d’r ’n fergadering belaid deur Plaatselijk Belang en Streekbelang Oast- en Westhoek. De fergadering worde besocht deur 110 mînsen en had soms ’n fúl karakter. ’t Brocht foor feul mînsen dúdlikens in soms onbegryplike saken. Dirk Lont, lid fan de in 1975 instelde kommissy fan ondersoek, gâf ’n oversicht fan de befinings fan de kommissy. Alhoewel d’r ôfspraken maakt waren over ’t rapporteren fan de, waar hier niks fan te lânde kommen. In 1977 worde ’t arsjitektebero Offringa út Luwt inskakeld om him te bemoeien met de foornommen restaurasy.

D’r worden kontakten laid met de stichting Alde Fryske Tsjerken over ’t in aigendom overnimmen fan de kerk. Die waren hiertoe beraid op de deur hur stelde foorwaarden. Onder de foorwaarden behoorde ’n folledige restaurasy fan de kerk, soawel binnen as búttendeur. Binnen most de kerk soa inricht worre dat d’r kulturele aktiviteiten útfoerd worre konnen. De burgerloi konnen dus an de slâg om de restaurasy mooglik te maken. De ondersoekskommissy worde opheven en derfoor in ’t plak kwam ’n permaninte kommissy bestande = bestaande út Geale Terpstra, Marten Marra, Tjerk Bosje, Sieds Koopmans, Dirk Lont en Tjipke Bloemhof. Dut waren ok de leden fan de ondersoekskommissy. De kommissy worde anfuld met Jan Gerrits Monsma, Hendrik Hoekstra, Herre Kingma, Sietse Buwalda, Klaas Groeneveld, Piet Schat en Hemmo Muntingh. De installasy fan deuze kommissy had plak ônder luud applaus.

In 1979 nam stichting Alde Fryske Tsjerken de Groate Kerk over, de kerk worde restaureerd en is sont 1980 ’n goed lopend Kultureel Sintrum. De preekstoel maakte plak foor de bar, maar is te bewonderen in de Museumkerk op Skokland. Sont 2011 is d’r in ’t foorportaal fan de kerk ’n pelgrimsinformasysintrum festigd. Hier begint ’t Jabikspâd: ’n pelgrimstocht fan 2700 km fan St.-Jabik na Santiago de Compostella in Spanje.

Onderdeel fan de restaurasy waar ’n grondige inspeksy fan de koepel op de toren. Op 4 septimber 1980 worde deuze koepel fan de toren haald. ’t Hout bleek ferrot en de as die’t de wynfaan droegen had, waar swaar antast. De koperene bol, die’t as fersiersel dienst deen had tussen koepel en wynfaan, waar op ferskillende plakken deur koegels út ’n swaar kaliber geweer deurboord. De koepel worde op de grônd plaatst en der ônder hannen nommen. De kosten foor dut onderhoud waren niet in ’t budzjet opnommen en konnen dus krekt reäliseerd worre, nadat d’r ’n toesêging kwam foor subsidy. Ut de bij inspeksy fonnen kinmerken bleek dat d’r al in 1896 ’n restaurasy plak fonnenhad en in 1953 opnij onder hannen nommen waar.

Op 9 maai 1981 worde de tot Kultureel Sintrum omboude kerk opend. D’r waar rekend op 70 belangstellenden, maar d’r kwammen 120. In novimber 1988 worde de Groate Kerk benoemd tot monumint fan de maand. In 1990 worde de eerder ferwaiderde preekstoel overdroegen an de monumintenkerk in Skokland.

In ’t jaar 2000 worde faststeld dat d’r ’n nije restaurasy útfoerd worre most. De reden hierfoor waar dat d’r bij de restaurasy fan 1978 alleen ’t echt norige an werksemheden útfoerd worre kon deur ’n beperkt budzjet. In de Bildtse Post fan 23 febrewary 2000 staat ’n opsomming fan kosten foor de út te foeren werksemheden. De totale kosten worden raamd op F 750.000. Fan dut bedrag most d’r rúm F 350.000 gulden opbrocht worre deur fônswerving en subsidys. ’t Restaurasyplan worde opmaakt deur ’t arsjitekteburo Kijlstra en Brouwer út Beetsterswaag. Dut plan worde útraikt an burgemeester Klaas Dankert.

De folgende werksemheden worden d’r plend:

• In ’t metsel- en stúkwerk komme ferskillende skeuren foor.
• ’t Stúkwerk is op feul plakken ferweerd deur focht.
• Omdat de kerk al 150 jaar oud is, binne d’r feul boukundige gebreken.
• De garderôbe, de ontfangstrúmte, de fluchtroetes, de brandslangen en de keuken motte anpast worre.

Hoe worden de raamde kosten fan F 750.000 dekt (€ 340.335)?

• Stichting Alde Fryske Tsjerken: F 222.128,74 (€ 100.798);
• BRRM-subsidy: F 73.025,00 (€ 33.137);
• Bijdrage inweuners St.-Jabik: F 6.000,00 (€ 2.723);
• Gemeente ’t Bildt: F 37.500,00 (€ 17.017);
• Provînsy Frysland: F 30.000,00 (€ 13.613);
• Fôns Stâds- en Dorpsherstel: F 30.000,00 (€ 13.613);
• Totaal: F 398.653,74 (€ 180.901).

’n Totaal tekort dus fan F 342.500 (€ 159.434), reken houwende met teugenfâlers F 350.000 (€ 158.823). Op te bringen deur allerhande aksys.

D’r worde ’n komitee fan anbefeling benoemd, bestaande út:

• Klaas Dankert, burgemeester ’t Bildt;
• Folkert Schat, wethouwer ’t Bildt;
• Herre T. Kingma, landbouwer;
• Arjen Lont, annimmer;
• Henk M. Rusman, beeldhouwer;
• Atje Tadema-Postma, direktrise Beuckelaer;
• Geertje Wijmenga-van Dijk, lid fan de gemeenteraad.

De stichting gaat d’r fan út dat ’t tekort dekt wort deur de inweuners fan ’t dorp.

Op 7 desimber 2000 worde deur Deputeerde Staten fan Frysland ’t ontwerp Provinsjaal Restaurasy Utfoeringsplan (PRUP) faststeld. In dut ontwerp worde ’t ryksgeld foor de restaurasy fan monuminten over twintig Frise niet-budzjethouwende gemeenten ferdeeld. Hiertoe behoorde ok de gemeente ’t Bildt. ’t PRUP wort jaarliks foor ses jaren faststeld. Op de list foor ’t jaar 2005 komt de Groate Kerk foor met ’n subsidybedrag fan F 316.776.

De jaren tussen 2000 en 2010 worden foor ’t groatste part besteed an ’t maken fan plannen en ’t fandelen fan genog geld om de plannen reälisere te kinnen. In de loop fan 2010 waar ’t soafeer dat d’r genog dekking waar en d’r begonnen worre kon an ’n útgebraide ferbouwing. In 2004 waren d’r genog finansjele middels om ’t lekaaltsy an te pakken. Dut wort in ’n apart hoofdstik beskreven.

In de BP fan 24 maart 2010 wort foor de restaurasy ’n bedrag noemd fan € 450.000 wat foor ’t groatste part dekt weze sou deur de Ryksdienst foor ’t Kultureel Erfgoed en ferskaidne kultuurfônsen. ’t Tekort bedraagt dan nag € 135.000. Men is dan nag in ôfwachting fan de beslútforming binnen de provînsy Frysland en inkelde ândere fônsen der’t ’n anfraag foor indiend is.
Op 9 april 2011 wort de fernijde kerk opend. ’t Siet d’r prachtig út en de búttenmuren binne in Bentheimer Geel forfd. Dut komt overeen met de oorspronklike bêzje kleur.

KLOKKEN

Fan de twee klokken die’t in de ouwe toren hongen hadden, worde de oudste in 1843 ferkocht foor F 550. De ândere klok kwam te hangen in de nije 31,7 meter hoge toren fan de nije kerk. De groate klok waar in ’t jaar 1754 goaten deur C. Crans Jansz. te Amsterdam. Op ’t opskrift an de bovenrând ston skreven (ME FECIT CIORIANUS CRANS JANSZ. AMSTELODAMI ANNA 1975). Op ’e klainere klok ston dat die maakt waar deur Hendrik Wegewart in ’t jaar 1614. De groate klok ferfulde hur taak tot 1943. In de Tweede Wereldoorlog worde de klok út de toren deur de Dútse besetter na Dútsland metnommen. ’t Sou tien jaar dure foordat d’r ’n nije klok in de toren kwam te hangen. Doe’t d’r genôg geld ophaald waar deur de Stjabuurtsters, kon de nije klok in 1952 in de toren hongen worre.

In de nije klok staat de folgende spreuk van H.S. Buwalda:

“Deur St.-Jabuurtster gemeenskapssin Is ’t dat ik hier kommen bin; Soa’t eerst myn foorganger deed, sil ik tena loie bij freugd en bij leed.”

’T JABIKSHUUS

In 1933 kwam d’r ferlet fan ’n útbraiding met ’n gebou an de noordkant fan de kerk. Foor deuze útbraiding worde ’n liening angaan. ’t Hytte doe nag ’t lekaaltsy. Ok worde d’r ’n nij stek rôndom ’t terrain fan de kerk plaatst. In de loop fan de jaren 2000 wort dúdlik dat ’t lekaal niet meer foldoet an de tiidaisen. Brúkkers fan ’t lekaal, befoorbeeld koren en korpsen, kinne befoorbeeld hur instruminten niet meer kwyt. D’r mot dus wat gebeure. Ok al omdat de rúmte al ’n hutsy an ’t fersakken is en de brandweerloi ok de norige twivels hadden over de brandfailigens.

Deur ekstra subsidys en giften fan de befolking kon begonnen worre an de klus. Op 10 novimber 2004 wort ’t lekaaltsy heropend. ’t Kreeg ok ’n ândere benaming en gong tena as ’t Jabikshuus deur ’t leven. De finansiering foor de ferbouwing worde foor ’n groat part droegen deur de inweuners fan St.-Jabik. ’n kefetaksy leverde ’n bedrag fan € 45.000 op.

Onder de útbroken floer kwammen ok grâfserken foor ’t licht. Deur argeoloog Elzenga worden deuze serken in beeld brocht en ferdwenen se na de inventarisasy weer ônder de nije floer. In de floer worden deursichtige suilen plaatst met sicht op de serken. De totale kosten foor de herbou worden deur ’t argitektebero = arsjitektebero Kijlstra en Brouwer út Beetsterswaag raamd op € 300.000. Danksij subsidys kon de begroating slúttend maakt worre. ’n Oversicht:

Totaal raamde kosten: € 300.000

Dekking:

• Plattelândsprojekten: € 40.000
• Leader: € 45.000
• Gemeente ’t Bildt: € 40.000
• Bildtse Belangen: € 30.000
• Meerdere klaine fônsen: € 155.000

’t ORGEL

In 1652 sou d’r al ’n orgel weest hewwe. ’t Sou ’n geskink weest hewwe fan Dirk Aeriens, ’n rike boer út de Westhoek. Seker is dat d’r in elk gefal in 1671 ’n orgel waar. In 1717 nam Jan Harmens ’t orgel onder hannen foor ’n opknapbeurt. Later, maar foor 1742, waar de orgelbouwer Johann Michael Schwartsenburg betrokken bij ’t orgel. ’t Is niet bekind of hij ’n nij orgel boude of ’t bestaande orgel renoveerde. De wynla fan ’t bovenwerk en ’n part fan ’t pypwerk fan ’t hoofdwerk souwen deur him maakt weze kinne. Hest alle pipen fan ’t bovenwerk binne lykwel ouwer en kinne fan 1652 weze. ’n Dârde naam is die fan J. Spoorman, orgelmaker út Franeker die’t ’t orgel in 1786 fernijde.

’t Orgel út de ouwe kerk worde herplaatst in de nije kerk en worde in 1845 = grondig ônder hannen nommen deur de orgelmakers Van Dam út Luwt. Parten fan ’t orgel kwammen út de seuventynde eeuw. ’t Orgel waar sierd met drie mânshoge beelden, de allegoryën fan de Waarhyd, de Ferlichting en de Frede. De kondisy fan ’t orgel worde d’r niet beter op na ’n nachtlik besoek fan dorpsjongeloi op ’n aven fan ’n jaarovergang.
Bij de restaurasy fan 1978 is ’t Van Dam-orgel handhaafd en in 1983 restaureerd ônder begelaiding fan Jan Jongepier. De restaurasy waar krekt folledig in 1988 deur toedoen fan orgelmakerij Bakker en Timmenga. Op ’t hoofdwerk worde ’n trompet toefoegd en herstelde ’t meganyk en pypwerk. Foor de liefhewwers:
• Hoofdwerk: Prestant 8vt, Oktaaf 4vt, Kwint 2 2/3vt, Holpiip 8vt, Kornet 3st. (diskant), Oktaaf 2vt, Trompet 8vt.
• Bovenwerk: Prestant 4vt, Doesfloit 8vt, Floit d’Amour 4vt, Open floit 2vt, Flageolet 1vt, Viola di Gamba 8vt (diskant).
• Pedaal: anhongen C-F klain.

Bij eandsybeslút: ’t beskriven fan de geskidenis fan de Groate Kerk is niet te danken an ’n deur mij deen diepgaand ondersoek. Ik hew alle bestaande geskiedskrivings bijnander set tot ’n ferhaal. Bij myn ondersoek kreeg ik te maken met ’t opsporen fan de notulen fan de Nederlâns Herformde Kerk in St.-Jabik.

In ’t gemeente-argyf waren notulen maar beperkt anwezig. Ok bij Tresoar kon ik gyn notuleboeken fine. ’t Wil alleen maar sêge dat ik se niet fine kon, maar niet dat se nergens binne. Ik hew mij richt op de beskriving fan Hartman Sannes en fooral op de diverse knipsels út kranten die’t opsloegen binne in ’t argyf fan Bildts Aigene. Ok gesprekken met Eelkje Hilarides en Hillie Blaak, respektivelik oud-foorsitter en teugenworige foorsitter fan de Stichting Cultureel Centrum De Groate Kerk, leverden nag nijsweerde op.
Ik hew ’t met plezier deen en wîns de lezers dut ok toe.

Skriver, Jelle Posthumus.
________________________________________
Raadpleegde bronnen

• Hartman Sannes; de geskidenis fan ’t Bildt.
• Boek de Groate kerk St.-Jabik.
• Hugo Kingmans: Monumint fan de maand.
• Willem de Graaf, boukundig metwerker St. Alde Fryske Tsjerken.
• Utgave 100 jaar Groate Kerk.
• Allerhande kranteknipsels: Bildtse Post, Leeuwarder Courant, Friesch Dagblad (in argyf Bildts Aigene).
• Argyf Waddenhoek, te weten:
o Bou kerk 1843
o Kerkbou 1841-1847
o Kerkfoogdij 1965
o Opknappen kerk in 1899.
o Opknappen kerk 1925
o Notuleboeken Frijsinnig Kristlike Jongere Beweging over de jaren:
 1929-1935
 1935-1940
 1940-1950
 1956-1960
Meer waar d’r niet te finen. Ok in de argiven fan Tresoar kon ik gyn anknooppunten fine.